Atatürk, Nutuk'u 1919'dan 1927'ye kadar yaşanan gelişmeleri belgelere dayalı biçimde anlatmak amacıyla hazırladı. Cumhuriyetin ilanından sonra 3 Mart 1924'te eğitim, mahalle mektepleri ve halifelik alanında değişiklik getiren üç önemli yasa kabul edildi. Ardından Musul görüşmelerinin sürmesi, Nasturi ayaklanması, isyanlar, şapka karşıtlıkları ve İzmir'de Atatürk'e yönelik suikast girişimi gibi gelişmeler yaşandı.
Bu dönemde Milli Mücadele'yi birlikte başlatan komutanlar arasındaki ilk çatlak da ortaya çıktı. Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele ve Adnan Adıvar Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kurdu. Daha sonra Şeyh Sait isyanı yaşandı, Kastamonu ve Çankırı'da konuşmalar yapıldı ve 2 Eylül 1925'te tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasına ilişkin düzenlemeler kabul edildi.
İzmir suikastının mahkemede belgelenmesi, Mustafa Kemal'in tarihe bir kayıt bırakma düşüncesini güçlendirdi. Nutuk'u günlerce yoğun çalışarak hazırlayan Atatürk, eserinde Milli Mücadele'nin ayrıntılarını, verilen stratejik kararları ve kurulan yeni devletin ilkelerini anlattı. Yaklaşık üç ayda tamamlanan ve 500 sayfayı geçen çalışmayı kendi eliyle yazdı; yüzlerce belgeyi topladı ve yorumladı.
Atatürk, Nutuk'u 15 Ekim 1927'de toplanan CHP kurultayında altı gün boyunca bizzat okudu. Okuma süresi toplam 36 saat 33 dakika sürdü. Nutuk, yalnızca bir dönemin anlatısı değil, aynı zamanda Milli Mücadele'nin belgelerle desteklenmiş tarihi ve Türk Devleti'nin kuruluş sürecini içeren bir kaynak olarak değerlendirildi.
Yazar, Nutuk'un amacını devrimin gelecekte incelenmesine ve tarih çalışmalarına kolaylık sağlamak olarak açıklar. Yeni devletin siyasal ve ekonomik tam bağımsızlık ilkesi başta olmak üzere belirlediği yönlerin de metinde yer aldığını vurgular. Eserin ilk cümlesinde 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkış anlatılır; metin 1927'ye kadar uzanan dönemi kapsar.
Nutuk'ta anlatılan deneyimler, milletin bağımsızlığını nasıl kazandığını ve ilim ile tekniğe dayalı çağdaş bir devletin nasıl kurulduğunu ortaya koyar. Atatürk, ulaşılan sonucun geleceğe ilişkin sorumluluğun Türk gençliğine ait olduğunu belirtir. Eser böylece dönemin olaylarını kayıt altına alan bir rapor ve sonraki kuşaklar için yol gösterici bir metin olarak sunulur.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika
